Jak rodzic może realnie wspierać dziecko z ChAD?
Wychowywanie nastolatka to samo w sobie wyzwanie. Ale gdy do typowych trudności okresu dojrzewania dołącza choroba afektywna dwubiegunowa, codzienność rodziny może zamienić się w emocjonalną huśtawkę, na której trudno znaleźć punkt równowagi. Jeśli jesteś rodzicem nastolatka z diagnozą ChAD, ten artykuł jest dla Ciebie.
Czym jest choroba afektywna dwubiegunowa u nastolatka?
Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) to przewlekłe zaburzenie nastroju, w którym przeplatają się okresy depresji i manii lub hipomanii. U dorosłych epizody te są zwykle względnie wyraźnie oddzielone. U nastolatka wygląda to często zupełnie inaczej.
Choroba afektywna dwubiegunowa u nastolatków często przebiega inaczej niż u dorosłych. Zamiast klasycznych epizodów manii i depresji dominować mogą drażliwość, gwałtowne zmiany nastroju, impulsywność i objawy mieszane (Birmaher i wsp., 2009; Van Meter i wsp., 2011).
Co to oznacza w praktyce? Twoje dziecko może nie przeżywać euforycznej manii z gonitwą pomysłów i zmniejszoną potrzebą snu. Zamiast tego możesz obserwować:
- ekstremalną drażliwość i wybuchy złości,-
- szybkie przeskakiwanie między nastrojami (czasem w ciągu jednego dnia),
- impulsywne, ryzykowne zachowania,
- stany, w których depresja i pobudzenie występują jednocześnie.
Takie objawy łatwo pomylić z typowym buntowniczym zachowaniem nastolatka lub przypisać je trudnemu charakterowi. Dlatego diagnoza ChAD u młodzieży często zajmuje lata.
Drażliwość i złość – najbardziej wyczerpujące objawy
Jeśli jesteś rodzicem nastolatka z ChAD, prawdopodobnie znasz te sytuacje: Twoje dziecko wybucha złością z powodu czegoś, co wydaje się błahostką. Prośby o odłożenie telefonu kończą się trzaskaniem drzwiami. Spokojna rozmowa w ciągu kilkunastu sekund zamienia się w krzyk. A Ty czujesz się bezradny, wyczerpany i nie wiesz, jak reagować.
Drażliwość i wybuchy złości są jednym z najczęstszych i najbardziej obciążających objawów choroby afektywnej dwubiegunowej u młodych osób, a jednocześnie silnie wiążą się z konfliktami rodzinnymi i gorszym funkcjonowaniem psychospołecznym (Stringaris i wsp., 2013; Leibenluft, 2017).
To bardzo ważna informacja: drażliwość Twojego dziecka nie jest złą wolą, buntem ani skutkiem złego wychowania. To objaw choroby – tak samo jak gorączka jest objawem infekcji. Nie oznacza to, że nie można na nią reagować. Ale oznacza, że warto zrozumieć, co się za nią kryje.
Dlaczego drażliwość jest tak trudna dla rodziców?
Bo jest skierowana bezpośrednio w Ciebie. Depresja dziecka budzi troskę. Drażliwość – często prowokuje Twoją własną złość, frustrację, poczucie odrzucenia. To zupełnie naturalne. Ale gdy rodzic odpowiada złością na złość, sytuacja eskaluje – i obie strony czują się gorzej.
Dlatego tak ważna jest praca nad własnymi reakcjami. Nie po to, by być idealnym rodzicem. Ale po to, by nie dolać paliwa do ognia i móc wspierać dziecko zamiast toczyć z nim codzienne bitwy.
Rola rodziny w przebiegu choroby
Jako rodzic masz ogromny wpływ na to, jak Twoje dziecko radzi sobie z chorobą. Nie chodzi o to, że spowodowałeś/aś chorobę (nie spowodowałeś/aś!) ani że możesz ją wyleczyć. Chodzi o to, że atmosfera w domu, sposób reagowania na objawy i jakość relacji z dzieckiem mają realne znaczenie kliniczne.
Funkcjonowanie rodziny, poziom napięcia emocjonalnego oraz sposób reagowania opiekunów mają istotny wpływ na przebieg choroby, ryzyko nawrotów oraz skuteczność leczenia u młodych pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową (Miklowitz, 2008; Miklowitz i Chung, 2016).
Badania pokazują, że w rodzinach, gdzie poziom wyrażanych emocji (zwłaszcza gniewu i wrogości) jest wysoki, nawroty choroby występują częściej. Z kolei środowisko stabilne, przewidywalne i wspierające działa ochronnie.
Co to oznacza w praktyce?
Twoje reakcje mają znaczenie – ale to nie powód do poczucia winy, tylko do zdobycia nowych umiejętności.
Stabilność i przewidywalność pomagają – warto budować rutyny i jasne zasady.
Współpraca z zespołem leczącym (psychiatra, terapeuta) jest kluczowa – jesteś częścią tego zespołu.
Przeciążenie rodzica – niewidoczny kryzys
Większość uwagi skupia się na dziecku z diagnozą. To zrozumiałe. Ale kto wspiera rodzica?
Jeśli czujesz się wyczerpany, jeśli czasem masz wrażenie, że nie dajesz rady, jeśli zdarza Ci się myśleć ze złością o własnym dziecku – to nie znaczy, że jesteś złym rodzicem. To znaczy, że jesteś przeciążony/a.
Rodzice nastolatków z chorobą afektywną dwubiegunową są szczególnie narażeni na przewlekły stres, wypalenie i objawy depresyjne, co dodatkowo utrudnia wspieranie dziecka w kryzysach emocjonalnych (Perlick i wsp., 2014).
Wypalenie u rodziców to realny problem. Może objawiać się:
- chronicznym zmęczeniem, które nie mija po odpoczynku,
- poczuciem bezradności i beznadziejności, –
- drażliwością i wybuchami złości,
- wycofaniem się z relacji i aktywności, które kiedyś sprawiały radość,-
- objawami somatycznymi (bóle głowy, problemy ze snem, spadek odporności).
Ważne: Rodzic, który jest wyczerpany i emocjonalnie rozregulowany, nie jest w stanie skutecznie wspierać dziecka. Zadbanie o siebie to nie egoizm – to warunek konieczny, by móc być dla swojego nastolatka.
Co naprawdę pomaga? Psychoedukacja i wsparcie dla rodziców
Badania pokazują, że rodzice, którzy uczą się o chorobie dziecka, rozwijają umiejętności reagowania na trudne zachowania i otrzymują wsparcie emocjonalne, radzą sobie lepiej – ich dzieci również.
Badania wskazują, że interwencje psychoedukacyjne i wsparcie ukierunkowane na rodziców mogą poprawiać współpracę z zespołem leczącym, zmniejszać napięcie w rodzinie i pośrednio wpływać na stabilność objawów u młodych osób z chorobą afektywną dwubiegunową (Fristad i wsp., 2003; Miklowitz i wsp., 2020).
Co składa się na skuteczną pomoc dla rodziców?
1. psychoedukacja
Zrozumienie choroby zmniejsza poczucie winy i pozwala oddzielić objawy od osobowości dziecka. Gdy wiesz, że drażliwość to objaw, a nie zła wola, łatwiej zachować spokój.
2. nauka konkretnych umiejętności
Jak reagować na wybuchy złości bez eskalacji? Jak rozmawiać w kryzysie? Jak stawiać granice, nie niszcząc relacji? To umiejętności, których można się nauczyć.
3. Praca nad własną regulacją emocjonalną
Gdy Twoje dziecko jest rozregulowane emocjonalnie, Ty jako rodzic jesteś tym, kto może wprowadzić spokój. Ale tylko wtedy, gdy sam potrafisz regulować własne emocje.
4. Wsparcie grupowe
Świadomość, że nie jesteś sam – że inni rodzice przechodzą przez podobne doświadczenia – ma ogromną wartość terapeutyczną.
Zapraszamy do obserwowania Aktualności, wkrótce w naszej ofercie pojawi się propozycja warsztatów dla rodziców nastolatków z CHaD.
bibliografia
Birmaher, B., Axelson, D., Goldstein, B., Strober, M., Gill, M. K., Hunt, J., … & Keller, M. (2009). Four-year longitudinal course of children and adolescents with bipolar spectrum disorders: The Course and Outcome of Bipolar Youth (COBY) study. American Journal of Psychiatry, 166(7), 795-804.
Fristad, M. A., Goldberg-Arnold, J. S., & Gavazzi, S. M. (2003). Multi-family psychoeducation groups in the treatment of children with mood disorders. Journal of Marital and Family Therapy, 29(4), 491-504.
Leibenluft, E. (2017). Pediatric irritability: A systems neuroscience approach. Trends in Cognitive Sciences, 21(4), 277-289.
Miklowitz, D. J. (2008). Bipolar disorder: A family-focused treatment approach (2nd ed.). Guilford Press.
Miklowitz, D. J., & Chung, B. (2016). Family-focused therapy for bipolar disorder: Reflections on 30 years of research. Family Process, 55(3), 483-499.
Miklowitz, D. J., Schneck, C. D., Walshaw, P. D., Singh, M. K., Sullivan, A. E., Suddath, R. L., … & Chang, K. D. (2020). Effects of family-focused therapy vs enhanced usual care for symptomatic youths at high risk for bipolar disorder: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 77(5), 455-463.
Perlick, D. A., Rosenheck, R. A., Miklowitz, D. J., Kaczynski, R., Link, B., Ketter, T., … & STEP-BD Family Experience Collaborative Study Group. (2008). Caregiver burden and health in bipolar disorder: A cluster analytic approach. Journal of Nervous and Mental Disease, 196(6), 484-491.
Stringaris, A., Vidal-Ribas, P., Brotman, M. A., & Leibenluft, E. (2018). Practitioner review: Definition, recognition, and treatment challenges of irritability in young people. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 59(7), 721-739.
Van Meter, A. R., Moreira, A. L., & Youngstrom, E. A. (2011). Meta-analysis of epidemiologic studies of pediatric bipolar disorder. Journal of Clinical Psychiatry, 72(9), 1250-1256.
Autor: mgr Jacek Romański
